گل محمدی
کشت بافت گل محمدی و گیاهان دارویی
 
پر افتخارترين فعاليت مركز بيوتكنولوژي دكتر رستگار، تكثير به شيوه كشت بافت و طراحي اولين باغ مادري گل محمدي ايران است. خاستگاه و موطن اصلي اين گل كه از نظر اقتصادي و دارويي در جهان به خصوص مغرب زمين جايگاهي ويژه دارد، كوه هاي جنوب غرب ايران است. اين گل حوالي سال هاي 1276-1254 ميلادي از ايران به دمشق و سپس از آنجا به اروپا برده شده است. هم اينك رز اصفهان ( Ispahan Rose ) يكي از قديمي ترين و خوشبوترين واريته هاي گل محمدي و معروف به زيور ملكه ( Pompon des Princes ) است. گفتني ست گل محمدي كه در دنيا با نام علمي Rosa Damascen Miller شناخته مي شود القابي چون سلطان گل ها (King of Flowers ) و ملكه گل ها (Queen of Flowers ) دارد. محصولات گل محمدي عبارتند از: اسانس اول ، اسانس دوم ، اسانس سوم ، گلاب اول ، گلاب دوم ، كانكريت رز  (Rose Concrete)  ، اسانس مطلق رز (Absolute Rose Oil) و اسانس حاصل از استخراج با سيال فوق بحراني (Fluid Extraction Supercritical) . از اين ميان با ارزش ترين محصول گل محمدي كه به آن لقب طلاي مايع (Liquid Gold) داده اند اسانس تام است.

 

مراحل تولید گل محمدی کشت بافتی در مرکز


2.گل های محمدی از آزمایشگاه به سازگاری انتقال می یابند و با ریشه های مطلوب آماده رفتن به مرحله بعدی می شوند.

1.گل های محمدی در آزمایشگاه تکثیر می گردند

4. رشد طولی پایه ها و تعداد برگ های گل محمدی مرکز دائما کنترل می شود.

3. پایه ها از سینی کشت به کیسه گلدانی منتقل می شوند

6. پایه ها آماده انتقال می شوند و شعف و غرور همکاران مرکز را با خود به گلستان هدف می برند.


5. ریشه تا چند برابر طول شاخه رشد می کنند.

ایجاد گلستان های گل محمدی در ایران از طریق قلمه و پاجوش است که از معایب آنها می توان به انتقال آلودگی، عدم موزونی و تناسب یکسان، ظرفیت پائین تولید و عدم کنترل تولید اسانس اشاره کرد. این در حالی است که پایه های کشت بافتی گل محمدی تولیدی مرکز، دارای ویژگی های ذیل هستند:

 

1. تولید پایه ها در آزمایشگاه کشت بافت 

2. مقاوم به کم آبی و کشت به شیوه دیم

3. پایه های سالم سازی شده                 

4. پایه های متناسب با اقلیم های گوناگون 

5. تفریق گل محمدی خوراکی و غیر خوراکی   

6. ظرفیت بالای تولید در مقیاس های کلان   

7. یکسانی پایه در گلستان های ایجادی      

8. افزایش توان مدیریت تولید                       

9. برخورداری از یارانه ویژه دولتی                 
    (گلستان کاران به ازای خرید هر پایه گل محمدی
     از مرکز بیوتکنولوژی دکتر رستگار مبلغ 12000 ریال
      یارانه دولتی دریافت می نمایند )                     

 
               
                  *************************************************************               

معرفی گل محمدی

در خانواده گل‌سرخیان در حدود 200 گونه گیاهی وجود دارند که از میان آن‌ها تعداد محدودی دارای مواد فرار و عطری بوده و در تهیه اسانس مورد استفاده قرار می‌گیرند. برای تهیه اسانس از بین این تعداد معدود نیز گل محمدی به عنوان محصول اصلی شناخته می‌شود که از اسانس آن در صنایع بهداشتی، دارویی و غذایی مورد استفاده قرار می‌گیرند (Rusanov et al.,2009). امروزه استفاده از اسانس گل محمدی در صنعت داروسازی افزایش چشمگیری پیدا کرده و روز به روز نیز در حال افزایش است. کشت و کار گل محمدی و تولید اسانس آن در سه کشور ایران، ترکیه و بلغارستان به‌عنوان یک محصول استراتژیک مطرح بوده و از اهمیت بالایی برخوردار است. بر اساس مطالعات توماس و همکاران (2000) هرساله در حدود 7 تا 10 درصد به میزان تولید این محصول افزوده می‌شود. گل محمدی به دامنه وسیعی از شرایط اقلیمی سازگار بوده و ازجمله گیاهان کم‌توقع طبقه‌بندی می‌شود. به‌هرحال اطلاعات بسیار ابتدایی در مورد کشت و کار، فیزیولوژِی، اکولوژی و زیست‌شناسی این گیاه در دسترس است. در این مقاله به ذکر پاره‌ای از مطالعات انجام‌گرفته در مورد این گیاه پرداخته می‌شود.

خصوصیات گیاهشناسی
گل‌محمدی بانام علمی Rosa damascenaMill. ‌از شاخه گیاهان گل‌دار، زیرشاخه نهاندانگان، رده‌ی دولپه‌ای‌ها، زیر‌رده Rosidea‌،راسته Rosales، خانواده Rosaceae، زیر خانواده Rosoideaeهست. گل محمدی در دسته ی رزهای قدیمی و غیر بالارونده طبقه بندی می شود. این گیاه به شکل درختچه‌ای خزان کننده، به ارتفاع حدود یک  تا دو متر، دارای برگ‌های مرکب از هفت تا نه عدد برگچه دندانه‌دارو چرمی شکل و ساقه‌های  با انشعاب زیاد و خاردار  تشکیل شده است که این خارها به رنگ قهوه ای و یا قرمز بوده نوک آنها مستقیم و یا به سمت پایین خمیده است. گلها به شکل صورتی خوشرنگ با ۳۲ گلبرگ صورتی مشابه و یک، کاسبرگها به تعداد ۵ عدد که حداقل سه تای آنها دارای زوائد بزرگی در لبه‌ها هستند. پرچم‌ها زرد رنگ به تعداد ۱۰۰ عدد دیده می‎شوند. روی برگ‌ها صاف و سبزرنگ ولی پشت برگ‌ها سبز کم‌رنگ است، دم برگ‌ها دارای پوششی از خارهای کوچک و نمدی هستند.  در برخی از واریته های گل محمدی ساقه و برگ نیز معطر هستند. در ایران  فقط گل محمدی کاشان دارای برگهای با عطر ملایم هستند. گل‌آذین این گیاه به‌صورت دیهیم با 9-3 گل و گاهی بیشتر است

گلدهی

گل‌های گل محمدی بر روی شاخه‌های یک‌ساله تشکیل‌شده و در اوایل صبح شروع به باز شدن می‌کنند، این گیاه دوره گلدهی کوتاهی داشته و معمولاً یک‌ بار در سال گل می‌دهد، البته برخی از واریته‌ها همیشه گل ده هستند. در اوایل فصل رشد تا چهار هفتگی برگ های جدید بر روی گیاه ظاهر می شود سپس تا هفته ی ششم رشد رویشی ادامه می یابد. سپس در هفته ی ششم از شروع رشد جوانه های گل بر روی ساقه های رشد یافته در فصل جدید به وجود می آیند. به عبارتی 10 تا 12 هفته پس از شروع فصل رشد گلدهی آغاز می شود.  میوه آن‌که هیپ  نامیده می‌شود پس از ریزش گلبرگ‌ها به‌ صورت کوزه‌ای شکل در انتهای شاخه باقی‌مانده و در هنگام رسیدن به رنگ قرمز تغییر رنگ می‎دهد(Pal and Singh.,2013). پس از اتمام دوره ی گلدهی رشد رویشی گیاه برای تولید ساقه برای سال بعد ادامه می یابد.

خصوصیات کروموزومی

رزها عموما دارای سطح پلوئیدی n2 تاn8 هستند و اغلب رزهای وحشی دیپلوئید (2n=2x=14) می‌باشند، درصورتی‌که بیشتر رقم‌های تجاری رز تتراپلوئید (2n=4x=28) هستند. سطوح دیگر پلوئیدی مانند پنتاپلوئید و هگزاپلوئید هم در جنس رز یافت شده اند. اما در مورد گل محمدی گفته شده که تعداد کروموزوم‌های پایه  7 عدد (2n=4x=28) می‌باشد (Rout et al.,1999).

منشاء پیدایش، تاریخچه و پراکنش گل‌محمدی
جنس Rosa متعلق به خانواده گل¬سرخیان  و زیر خانوادهRosoideae دارای بیش از 200 گونه و 18000 رقم یکی از معروف‌ترین گیاهان زینتی است (Gudin.,2000). اکثر گونه‌های رز به‌صورت درختچه هستند و برگ‌های پایا و خزان کننده دارند و معمولاً در نواحی معتدل نیمکره شمالی پراکنده‌شده‌اند. یکی از قدیمی‌ترین گیاهان خانواده رزاسه گل‌محمدی است که استفاده از آن به سال‌های دور برمی‌گردد. گل‌محمدی در ابتدا به‌صورت وحشی بوده و هنوز هم به‌صورت خودرو در قفقاز، سوریه، مراکش و اسپانیا رشد می‌کند (Beales et al.,1998; Rusanov et al.,2005 ). به نظر می‌رسد که گل‌محمدی نوعی دورگه حاصل از گونه‌هایR. gallica و R. canina باشد. ولی در پژوهشی که در سال 2000 میلادی در ژاپن انجام پذیرفت، سه گونه R. moschata و R. gallica و R. fedschenkoana  ‌به‌عنوان والدین گل‌محمدی شناخته شدند (Gault and Synge.,1971).
با این که منشأ این گیاه هنوز به وضوح روشن نشده است اما اکثرا محققان مبدا آن را کشورهای بلغارستان، ایران، ترکیه و هند می‌دانند. درمجموع به نظر می‌رسد که گل‌محمدی نیز مانند سایر گونه‌های رز از خاورمیانه به کشورهای اروپایی برده شده است (Saakov and Rieksta.,1973).
 با توجه به همین موضوع از انجا کا گل محمدی اولین بار از دمشق به کشورهای اروپایی معرفی شد ، آن را رز دمشقی یا نام گذاری کردند.البته همواره باید به این نکته توجه نمود که داشتن پسوند یک منطقه در نام های گیاه شناسی به معنی خواستگاه گیاه مورد نظر نبوده و بعضا حاکی از اولین منطقه شناسایی یا جمع آوری گیاه توسط گیاه شناس را بازگو می کنند همان طوری که درخت هلو با نام علمی Rosa persica شناخته شده اما منشا آن کشور چین میباشد.در پژوهش های که به برسی تنوع ژنتیکی گل محمدی پرداخته اند اثبات شده که گل محمدی دارای یک مرکز پیدایش اولیه (به احتمال زیاد ایران) بوده است که از آنجا به سایر نقاط (ترکیه و بلغارستان) منتقل شده است.


گل محمدی به دو دسته ی قدیمی و جدید تقسیم بندی می شود:
الف) گل محمدی قدیمی (بهاره)
این گروه از گل محمدی، دارای ویژگی های مورفولوژیکی و ظاهری می باشد که در بالا ذکر شد. دارای گلهای صورتی رنگ نیمه پر پر  می باشد. این گروه در واقع بخش عمده ای از مزارع گل محمدی جهان به خصوص در ایران را شامل می شود و همان گل محمدی معروف است که توسط کشاورزان مورد کشت و کار قرار می گیرد.

ب) گل محمدی جدید (پاییزه)
این دسته از گل محمدی به فرم درختچه ای گسترده و به ارتفاعی در حدود 1/5متر و عرض 1/2متر رشد می کنند. گلها به رنگ قرمز صورتی هستند که حالت خوشه ای باز دارند که قطر گل ها در برخی موارد تا 9 سانتی متر هم می رسد. این گروه بیشتر خواستار مناطق با آفتاب زیاد و گرم هستند.
زمان گلدهی این واریته ها بیشتر در اواخر تابستان و پاییز است بدین جهت گل محمدی پاییزه خوانده می شوند.

تاریخچه ی گل محمدی در ایران و جهان

پیدایش گل رز از 30 میلیون سال پیش با توجه به سنگواره ها به اثبات رسیده است، همچنین سوابق نشان می دهد که در سرزمین چین از این گل برای تزیین در حدود 600 سال قبل از میلاد استفاده می شد. گلبرگ‌های گل‌محمدی از قرن‌ها قبل مصرف خوراکی داشتند. استفاده از گل رز معطر در ایران به بیش از 2500 سال پیش بر می گردد. تاریخ نشان می دهد که در باغهای ساسانی از رزهای معطر استفاده می شده است و برای درمان بیماری ها گلبرگهای این گلها را در چربی ها قرار داده و اسانس ان را استخراج و استفاده می کردند. در ادبیات ایران نیز گل سرخ جایگاه خاصی دارد. در کتاب بوندهشن (دایره المعارف زرتشتی) از گل سرخ و نسترن با احترام یاد شده است.
بوعلی سینا، دانشمند ایرانی در قرن چهارم هجری، از این گیاه گلاب استخراج کرده و مورداستفاده دارویی قرار داده است. در قرون‌وسطی از عصاره به‌دست‌آمده از این گیاه در درمان افسردگی استفاده می‌شده است. استخراج گلاب از قرن‌ها پیش در ایران صورت می‌گرفته است که در قرن چهاردهم از ایران به قسمت‌های از امپراتوری عثمانی و آسیای صغیر گسترش یافته است. به گزارش تاریخ‌نگاران گلاب یکی از اقلام تجاری ایران بوده که به کشورهای چین و هند صادر می‌شده است. ابن خلدون در کتاب العبره خود اشاره می‌کند که حکومت عراق آن زمان از شهرهای مختلف ایران اقلامی را به عنوان خراج دریافت میکرده که یکی از این اقلام که توسط شهر شیراز داده میشده است 30000 شیشه گلاب بوده است (شکل1) و با توجه به این مستندات تاریخی میتوان گفت که  از اوایل قرن دهم میلادی صنایع مربوط به فراوری گل‌محمدی در ایران و به‌خصوص در شیراز دایر بوده اند. در مورد تاریخچه تولید روغن گل محمدی(اسانس) نیز کشور ایران به عنوان اولین کشور تولید کننده روغن یا همان اسانس گل محمدی شناخته شده است[پال، 2013 به نقل از)Chevallear,1996؛Beales,1998 ؛(Rusanove et all.,2005].به گفته این محققین سابقه تاریخی تولید روغن گل محمدی در ایران به قرن هفتم میلادی بر می‌گردد.





شکل1: ابن خلدون(1332-1406 میلادی)در کتاب العبره به 30000 شیشه گلاب از فارس بعنوان خراج اشاره می کند


انواع ژنوتیپ های موجود درایران
با توجه به مدارک و شواهد موجود و تحقیقاتی که در چند سال گذشته انجام شده است، تقریبا مشخص شده که ایران و یا به طور کلی منطقه ی خاورمیانه منشا پراکنش گل محمدی می باشد. در بیشتر مناطق ایران به ویژه مناطق کوهستانی (غرب کشور) گل محمدی به صورت خودرو و وحشی وجود دارد .هم چنین در دامنه های جنوبی رشته کوه البرز، کوهپایه های مرکزی فلات ایران و قسمت زیادی از استانهای خراسان، سمنان، گلستان، یزد، کرمان و چهارمحال و بختیاری با توجه به مساعد بودن شرایط برای رشد گل محمدی، این گل به صورت وحشی و یا به صورت کشت و کار زیاد وجود دارد. در ایران انواع گوناگونی از نسترن وحشی یا سگ گل وجود دارد که بیشتر در نواحی مرتفع به صورت خودرو وجود دارند. از بین نسترن ها ، برخی مانند نسترن شیراز و گل محمدی دارای عطر بیشتری هستند و عموما کشت می شوند و در صنایع گلاب گیری کاربرد دارند. تعداد زیادی از این نسترن ها به صورت دو رگ وجود دارند. گل محمدی که در مناطق چالوس، کندوان و سمیرم اصفهان به صورت خودرو می روید دارای 5 گلبرگ است. نوعی گل محمدی در ایران وجود دارد که به گل محمدی صد پر یا لندنی معروف است بیشتر تزیینی است. از نظر ظاهری به گل محمدی کاشان شباهت زیادی دارد ولی سطح پلوئیدی بالاتری دارد. تعداد گلبرگ های این رقم 140 تا 160 عدد به رنگ صورتی هستند که از نظر عطر نیز به گل محمدی کاشان شباهت دارد. در گل محمدی کاشان، تبریز، لواسانات و کازرون بر روی ساقه خارهای متعددی وجود دارد که ساقه های جوان تر تعداد بیشتری خار دارند. در گل محمدی سمیرم و میمند ساقه ها تقریبا بدون خار هستند. عمر بوته های گل محمدی معمولا 40 تا 50 سال می باشد. اما عمر اقتصادی آن در حدود 25 سال است.
بیش از 40 ژنوتیپ گل محمدی در ایران شناسایی شده است که اغلب به نام منطقه و استانی که در آن کشت می شوند شناسایی و معرفی شده اند.  از این بین ژنوتیپ های آذربایجان، اصفهان (کاشان)، خراسان، فارس و تهران(لواسانات) شهرت بیشتری داشته و بیشتر مورد استفاده قرار می گیرند. با توجه به پژوهشی که به منظور بررسی ژنتیکی گل محمدی انجام شد، میزان تنوع در بین گل محمدی موجود در هر استان بسیار بیشتر از تفاوت بین استانی می باشد. تحقیقات زیادی در جهت شناسایی خصوصیات مورفولوژیکی این ژنوتیپ ها انجام شده است که نشان می دهد با توجه به شباهت زیاد ژنتیکی و ظاهری، برخی تفاوت ها در ظاهر گیاه ، تعداد گلبرگها، عملکرد اسانس، مقاومت به بیماری ها و زمان گلدهی وجود دارد. در زیر به طور خلاصه برخی از ویژگی ها و تفاوت ها بین این ژنوتیپ ها ذکر می شوند.

مناطق عمده ی تولید گل محمدی در ایران

کاشان
شهرستان کاشان در بخش میانی ایران و در کنار کیور مرکزی ایران واقع شده است. در کاشان دو اقلیم متفاوت وجود دارد، یکی اقلیم کوهپایه ای با تابستان های معتدل و خشک و زمستان های سرد و دیگری  اقلیم دشت می باشد که با تابستان های گرم و خشک و زمستان های معتدل و دارای اقلیمی بیابانی است. میانگین سالانه ی بارندگی در این منطقه 130 میلی متر و میانگین دمای سالانه 19.3 درجه ی سانتی گراد می باشد. رویشگاه های گل محمدی در کاشان به طور عمده در بخشهای غربی و جنوب کاشان متمرکز هستند که طول جغرافیایی 51 درجه ی شرقی و عرض جغرافیایی 33 درجه ی شمالی را شامل می شوند. با توجه به مناسب بودن شرایط اب و هوایی این منطقه بیشتر کشاورزان به کشت گل محمدی می پردازند. تقریبا بیشتر روستاهای که در این منطقه به کشت گل محمدی می پردازند کوهستانی و کوهپایه ای بوده و تا ارتفاع 3500 متری از سطح دریا هم مزارع گل محمدی گسترده اند. کاشت گل محمدی در حاشیه ی کویر به علت تغییر ارتفاع و سردی هوا در شب به خصوص زمستان میزان اسانس را کاهش داده ولی هرچند از نظر عملکرد مناسب بوده است. لازم به ذکر است که با افزایش ارتفاع و کم شدن دما تبخیر و تعرق از سطح گلبرگ کاهش می یابد که می تواند یک علت در افزایش اسانس این مناطق باشد، اگرچه خشک کردن فیزیکی گلبرگ در مناطق کوهستانی به همین دلیل دیر تر از مناطق دشت امکان پذیر است.
با توجه به توقع کم گل محمدی و سازگاری این گیاه در برابر عوامل نامساعد محیطی می توان ان را در مناطق حاشیه ای کویری کشت کرد ولی تاثیر سوء اثرات محیطی مانند بادها را بایستی در نظر گرفت.
سابقه ی کشت
از گذشته های دور گل محمدی در کاشان به ویژه قمصر کاشته می شده است که از تاریخچه ی آن اطلاع دقیقی در دسترس نیست. اما کاشت گل محمدی به طور گسترده از صد و پنجاه سال پیش شروع شده و ادامه یافته است. صنعت گلاب گیری از دیرباز در کاشان رونق داشته و تا کنون نیز ادامه دارد که نقش مهمی در فرآوری گل محمدی در کشور را ایفا می کند.
در گلپایگان و نطنز هم گل محمدی به ترتیب در سطح  5 و 3 هکتار کشت و کار می شود. از کود دامی 15 تن در هکتار در هر دو سال استفاده می شود و زمان برداشت هم از اردیبهشت تا اوایل تیر انجام می شود. البته گلبرگ های تولید شده در نطنز به کاشان منتقل می شوند.  هر دو تا سه سال یک هرس نیمه کف بر و هر 4 تا 6 سال یک بار یک هرس کف بر کامل به منظور بازجوان سازی بوته ها انجام می شود.

استان فارس
از جمله مناطق مهم تولید گل محمدی در استان فارس می توان منطقه ی داراب با داشتن 1680 هکتار گل محمدی  و منطقه ی فیروزآباد 460 هکتار گل محمدی را نام برد. زمان کاشت از ابتدای اسفند ماه تا اواسط فروردین می باشد. اکثرا از پاجوش استفاده شده در گودال های به عمق 30 تا 50 سانتی متر و به صورت جوی و پشته با فواصل 2 در 4 متر کشت می شوند. اطراف بوته ها را هرساله پاکنی کرده و در صورت امکان تردد بین ردیف ها بین بوته ها را شخم می زنند. و در بهمن ماه هرس زمستانه و در خرداد پس از برداشت گل هرس سبز انجام می شود. در این مناطق با توجه به مرتفع بودن می توان گل محمدی را به صورت دیم کشت کرد.
میزان و نوع کود کاربردی
بیشتر کشاورزان در ابتدای کاشت نهال گل محمدی حدود 5 تن کود دامی را به زمین اضافه می کنند. از کود شیمیایی به میزان کمتر و هر چندسال یکبار به میزان 100 تا 150 کیلوگرم از کودهای فسفات آمونیوم استفاده می کنند.
زمان برداشت
از ابتدای اردیبهشت ماه تا اواخر خرداد ماه بوته هی گل محمدی در این مناطق گل می دهند.

کرمان
یکی از استان های با سطح کشت تقریبا زیاد در کشور است که بیشتر در برد سیر، بافت، سیرجان، کرمان، بم و زرند گل محمدی در مزارع وسیعی گسترش یافته است. با توجه به اطلاعاتی که در چند سال گذشته جمع آوری شده است سطح کشت گل محمدی در کرمان حدود 1630 هکتار می باشد. کشت در اواخر زمستان و اوایل بهار انجام می شود که عمدتا به صورت کرتی و جوی و پشته ای با فواصل 2 در 2 انجام می شود.
میزان و نوع کود کاربردی
عمدتا 15 تن کود دامی پوسیده در هر هکتار استفاده می شود و گاها از 100 کیلوگرم کود اوره و 250 کیلوگرم فسفات در هر هکتار استفاده می شود. نکته ی جالب توجه این است که در برخی باغات گل محمدی از تفاله های گل برگ به دست آمده پس از گلاب گیری به جای کود دامی استفاده می کنند که نتایج مثبتی را در پی دارد و همچنین می تواند یک گام مهم در تولید ارگانیک گل محمدی باشد.
برداشت
شروع برداشت در کرمان از اردیبهشت ماه شروع می شود و تا نیمه ی تیرماه انجام می گیرد که در اوایل صبح و به صورت دستی انجام می شود. برخی کشاورزان یک ماه قبل از شروع برداشت گل محمدی آبیاری را متوقف می کنند تا میزان اسانس کاهش نیابد.
یکی از مشکلات مهم این مناطق وزش بادهای سوزان است که تاثیر منفی بر رشد و درصد اسانس گل محمدی دارد. همچنین نبود صنایع مدرن گلاب گیری در این نواحی مشکلاتی را برای کشاورزان پیش می اورد.

استان آذربایجان شرقی
مراکز عمده تولید در این استان عبارت اند از اسکو، آذر شهر، شبستر ، تبریز و میانه هستند که تقریبا در حدود 700 هکتار باغات گل محمدی را شامل می شوند. معمولا قبل از کاشت نهال ها ، آنها را از ارتفاع 30سانتی متری سر برداری می کنند و در ردیف های دوتایی به فاصله ی 50 سانتی متر کشت می شوند.

استان مرکزی
در دلیجان، تالهر، آبجیک و هستیجان و چند نواحی دیگر گل محمدی کشت می شود. در این مناطق کشت گل محمدی در بهار و پاییز کشت می شود . در هنگام پاییز پس از خزان گیاه، پا جوشهای ریشه دار شده از بوته ی اصلی را جدا کرده و در گودال های با عمق نیم متر در فواصل 2 در 4 متر به صورت جوی و پشته کاشته می شوند. معمولا پس از کاشت از 10 سانتی متری زمین نهال را قطع می کنند و پس از گذشت 5 تا 6 سال کف بری انجام می شود.

استان های خراسان رضوی، شمالی و جنوبی
به ترتیب در مشهد، چناران، تربیت حیدریه و کاشمر بیشترین سطح زیر کشت گل محمدی وجود دارد. در این استان ها با سه روش جداسازی، پاجوش و قلمه پیوند گل محمدی را تکثیر می کنند. بیشتر پاجوش ها را در گودالهای به عمق 40 سانتی متر و طول و عرض 40 سانتی متر کاشت می کنند. نیمی از کود شیمیایی کامل NPK با نسبت 150.100.80، در دو نوبت در پایان پاییز  و نیمه ی دیگر را در ایام بهار به صورت سرک به زمین می دهند.
زمان برداشت
برداشت گل در این نواحی از نیمه ی اول خرداد شروع شده و تا اوایل تیر انجام می شود.
در استان آذربایجان غربی در شهرهای ارومیه، خوی و سلماس گل محمدی کشت می شود. برداشت از اوایل خرداد تا نیمه ی نخست تیر انجام می گیرد.  در استان همدان شهرستان های همدان، ملایر ، نهاوند و اسد اباد در کشت گل محمدی پیشرو هستند. برداشت از اوایل خرداد تا اواسط خرداد انجام می شود.  در استان های سمنان در نواحی، دامغان، سمنان و شاهرود گل محمدی کاشته می شود که با توجه به منطقه برداشت از اواخر فروردین تا اواسط خرداد متفاوت است.
 
در استان گلستان نیز باغ‌های گل‌محمدی  در گرگان، مینودشت ،بندر گز و کردکوی وجود دارند. زمان کاشت پاجوش‌ها در اسفندماه است که به‌صورت کرتی انجام‌شده و فواصل بین ردیف‌ها 3 تا 4 متر و فواصل بین بوته‌ها 1.5 تا 3 متر هست که در گودال‌های به قطر 50 و عمق 40 سانتی‌متر کشت می‌شوند. برداشت گل‌ها از نیمه‌ی اردیبهشت و پایان نیمه خردادماه انجام می‌شود.


در جدول زیر به تفکیک استان و شهرستان ارتفاع از سطح دریا و عرض و طول جغرافیایی مناطق کشت و کار گل محمدی آورده شده است.


نام  استان نام
منطقه/شهرستان
ارتفاع از سطح دریا  طول و عرض جغرافیایی
 اصفهان  کاشان  2276  33.59 درجه شمالی
51.24 درجه شرقی
 
 اصفهان  گلپایگان  2438  33.27
50.17
 
 اصفهان  نطنز  1290
 32.30
51.54
 کرمان  کرمان  1773
 30.16
57.00
 کرمان  بم  1127
 29.61
58.21
 کرمان  سیرجان  1911
 29.27
55.40
 کرمان  لاله زار  2837
 29.31
56.49
 خراسان رضوی  مشهد  1405
 36.20
59.26
 خراسان رضوی تربت حیدریه  1230
 35.16
59.13
 خراسان رضوی  کاشمر  1048
 34.15
58.27
 آذربایجان شرقی  تبریز  1822
 38.04
46.18
 آذربایجان شرقی  میانه  1334
 37.25
47.42
 آذربایجان شرقی  اسکو  1629
 37.54
46.07
 آذربایجان غربی  ارومیه  1667
 37.33
45.04
 آذربایجان غربی  سلماس  1672
 38.11
44.45
 آذربایجان غربی  خوی  1292
 38.33
44.57
 مرکزی  دلیجان  1626
 33.59
50.41
 سمنان  سمنان  1857
 35.34
53.23
 سمنان  دامغان  1807
 36.10
54.20
 گلستان  گلستان  419
 37.17
55.08
 گلستان  گرگان  1043
 36.50
54.26

بررسی تنوع ژنتیکی و مورفولوژیکی بین ژنوتیپ های موجود در ایران
پژوهشگران زیادی به‌منظور بررسی تنوع موجود بین ژنوتیپ های گل‌محمدی موجود در استان‌های مختلف کشور تاکنونکارکرده‌اند. همچنین سازمان تحقیقات جنگل‌ها و مراتع در این خصوص تلاش‌های زیادی را انجام داده است. ولی با توجه به انتقال پایه‌های گل‌محمدی از رویشگاه‌های اصلی به سایر نقاط برای کشت، بین ژنوتیپ های موجود در هر منطقه تلاقی ایجادشده و درنتیجه نمونه‌های جمع اوری شده در هر منطقه را به‌عنوان ژنوتیپ همان منطقه ذکر کرده‌اند. با استفاده از مارکرهای فیزیولوژیکی و مورفولوژیکی توانسته‌اند تا حدود زیادی شباهات و تفاوت‌های بین این ژنوتیپ های جمع‌آوری‌شده در نواحی مختلف را شناسایی کرده و طبقه‌بندی کنند. به استناد این مدارک می‌توان گفت که استان کرمان علیرغم داشتن دومین سطح زیر کشت گل‌محمدی در ایران، سابقه‌ی طولانی در کشت گل‌محمدی نداشته و پایه‌های کاشته شده دران از استان‌های مجاور گرفته‌شده‌اند. با بررسی‌های مولکولی و مورفولوژیکی معلوم شد که بیشتر ژنوتیپ های استان‌های اصفهان، کرمان و فارس از یک خاستگاه منشأگرفته‌اند و کاملاً به هم نزدیک هستند. ژنوتیپ های ارزیابی‌شده از استان خراسان رضوی در یک گروه مستقل طبقه‌بندی شدند که تعداد خارهای کمتری رادارند. همچنین ژنوتیپ گرفته‌شده از استان تهران نیز متفاوت بوده و ازنظر داشتن عملکرد بالا و پاکوتاه بودن بوته‌ها دارای ارزش است. همچنین ژنوتیپ های مورد ارزیابی از استان آذربایجان شرقی با توجه به فاصله‌ی جغرافیایی و خصوصیات مورفولوژیکی متفاوت در یک گروه جدا طبقه‌بندی کردند.

کشت و کار گل محمدی

انتخاب محل مناسب کشت گل محمدی


ارتفاع از سطح دریا

اکثر مزارع گل محمدی کشور ایران در ارتفاعات 1900 متر از سطح دریا و یا بالاتر قرار گرفته‎اند. از بهترین اسانس‌هایتولیدشده گل محمدی می‌توان به اسانس تولیدشده در منطقه لاله‌زار کرمان اشاره نمود که در ارتفاع 3000 متری از سطح دریا واقع شده است. به‌هرحالمی‌توان گل محمدی را در ارتفاعات پایین‌تر نیز کشت نمود به شرطی که سایر شرایط محیطی مانند دما، شدت نور، رطوبت نسبی و ... نیز فراهم باشد. به‌صورت کلی اقلیم مناسب کشت گل محمدی یک اقلیم ملایم با آب‌وهوای معتدل است.

دما
تقریباً بیشتر فرایندها‌ی فیزیولوژیکی گیاهان تحت تأثیر دمای محیط قرار داشته و این عامل تعیین کننده طول فصل رشد مناطق مختلف جغرافیایی است. تمام گیاهان در دامنه دمایی بین 5 تا 40 درجه فعلیت می‌کنند. در واقع این دما به عنوان دمای بحرانی شناخته شده و دمای بهینه رشد در گونه‌های مختلف گیاهی بین این دو دما در نظر گرفته می‌شود. در رشد و نمو گیاهان خانواده رزاسه مانند گل محمدی نیز دمای هوا به عنوان یکی از اصلی‌ترین عوامل محیطی مطرح بوده و در کشت و کار این گیاهان از اهمیت زیادی برخوردار است. دمای مناسب در کشت و کار این گیاهان در طول روز 2 تا 30 درجه و در طول شب دمای بین 18 تا 20 درجه سانتی‌گراد در نظر گرفته می‌شود (Kim and Lieth,2003). در گل محمدی چنان چه دمای شب در طی زمانی که گیاه وارد فاز گلدهی می‌شود به کمتر از 10 تا 12 درجه سانتی‌گراد برسد تولید اسانس به‌صورت قابل توجهی کاهش پیدا خواهد کرد؛ اما دمای پایین در طی رشد رویشی و قبل از گلدهی گیاه باعث افزایش کیفیت و کمیت اسانس تولیدی خواهد شد. به‌هرحال محدوده دمایی مناسب پرورش اکثر گیاهان خانواده رزاسه 19 تا 27 درجه بیان شده است. به عقیده ویس (1977)دمای هوای بین 5 تا 15 درجه در طی فصل رشد و قبل از گلدهی گیاه گل محمدی باعث تولید گل‌های بزرگ‌تر و با میزان اسانس بیشتر خواهد شد. به علاوه این محقق بیان می‌کند که در طول مدت‌زمان گلدهی گل محمدی دمای کمتر از 10 تا 12 درجه از گلدهی جلوگیری کرده در صورتی که دمای 20 درجه باعث افزایش تولید اسانس این گل می‌گردد. گلدهی در این گیاه وابستگی مستقیم به تولید جوانه‌های جانبی داشته که بعدها به گل تبدیل می‌شوند. دما هم چنین بر میزان تولید این جوانه‌ها و تبدیل آن‌ها به جوانه‌های زایشی مؤثر است. مقدار دما در طی مدت‌زمان تولید جوانه‌های جانبی بر روی رشد بعدی این جوانه‌هاتأثیر مستقیم دارد (Marcelis –van Acker,1995). هنگامی‌که دما از 24 درجه بالاتر میرد طول ساقه و تعداد گل‌های تولیدی به صورت قابل‌توجهی کاهش خواهد یافت De Vries et al. 1982. در دمای پایینبه علت کاهش سرعت رشد گیاه میزان کربوهیدرات‌های موجود افزایش می‌یابد. اوشیو و همکاران (2008)مشاهده کردند که ظرفیت فتوسنتزی و میزان تولید بافت‌های مختلف در گیاهان پرورش‌ یافته در دمای 20 درجه روز و 15 درجه شب به‌صورت معنی‌داری افزایش پیدا می‌کند. درسال‌هایی با بهار گرم‌تر گلدهی زودتر اتفاق افتاده و در بهار خنک گلدهی به تأخیرمی‌افتد. در شرایط آب‌وهوای خنک همین‌گونه که گفته شد عملکرد و کیفیت اسانس تولیدی به مراتب بالا خواهد رفت.

شدت نور و طول روز
 طول روز تابعی از عرض جغرافیایی و موقعیت تابش خورشید است. در بسیاری از گیاهان طول روز و شب بر فعالیت‌های حیاتی تأثیر مستقیم دارد (Waldren,2003). اگرچه در مورد گل‌سرخیان طول روز تأثیری در زمان گلدهی ندارد اما بر فعالیت‌هایی که به‌صورت مستقیم با عملکرد گیاه در ارتباط هستند مانند تعداد جوانه‌های جانبی، سرعت و نرخ سقط گل، تشکیل شاخه‌های جدید، سرعت رشد و امثال آن‌هاتأثیرگذار است. گزارش متعددی تأثیر طول روز بر گلدهی گل محمدی را موردبررسی قرار داده‌اند. در این مطالعات تأثیر متقابل دما و نور بر گلدهی گل محمدی مورد بررسی قرار رفته است. به‌عنوان مثال شدت نور پاییندر دمای پایین و رطوبت نسبی 88% باعث افزایش عملکرد گل، افزایش کیفیت و کمیت ترکیبات مونوترپن اسانس گل محمدی شده است (Misra et al.,2002). شدت نور بالا و دمای پایین باعث افزایش کربوهیدرات‌هایذخیره‌ای در برگ‌ها شده ((Dieleman and Meinen,2007 و می‌تواند به علت بازخورد منفی باعث کاهش ظرفیت فتوسنتزی گیاه شود. از طرفی شدت نور کم نیز در گونه‌های دیگر خانواده گل‌سرخیان باعث کاهش شدت رنگ گلبرگ‌ها شده است. کیفیت نور نیز مورد مطالعه قرار گرفته و مشخص شده است که تأثیر مستقیم بر افزایش شاخه‌های تولیدی دارد. نسبت بالای نر قرمز به مادون قرمز باعث تسریع تولید جوانه‌های جدید شده درصورتی‌که نسبت پایین آن باعث جلوگیری از تولید آن‌ها شده است (Zieslin and Mor,1990).

رطوبت نسبی هوا
یکی از موارد مهمی که در کیفیت و کمیت محصول تولیدی گل محمدی تأثیر مستقیم دارد رطوبت نسبی است. بر اساس آزمایش‌های انجام‌گرفته مناسب‌ترین میزان رطوبت نسبی در زمان رشد رویشی گیاه 70 درصد (Arkley,1963) و در زمان شروع گلدهی و شکوفایی گل‌ها 60 درصدWeiss,1997)) به‌دست‌آمده است.

شرایط خاک و تأثیر آن بر رشد گیاه

رشد گیاهان تابعی از شرایط فیزیکو شیمیایی خاک بوده و انتخاب خاک مناسب تضمین‌کننده عملکرد بهینه است. مناسب‌ترین خاک برای کشت و کار گل محمدی خاک لومی عمیق و دارای PH بین 6 تا 5/7 است. خاک های اسیدی باعث کاهش رشد و درنتیجه کاهش عملکرد گل محمدی می‌گردد. از طرفی در سال 2003 بریچت گزارش کرد که گل‌سرخ یان به‌صورت کلی به شرایط آهکی خاک نیز حساس هستند و در این‌گونه خاک‌ها نیز نباید کشت شوند. از کشت گل محمدی در خاک آهکی به‌ خصوص هنگامی‌که شرایط آب نیز قلیایی باشد باید خودداری نمود (Weiss 1997). گل محمدی شرایط غرق آب را نمی‌پسندد و نباید در خاک‌های رسی کشت شود اما در مناطقی که میزان بارندگی بسیار پایین است خاک شنی نیز نامناسب بوده و باید از ترکیب مناسب خاک که توانایی حفظ آب را دارد استفاده نمود. درخاک‌های سنگین بیماری‌های ریشه توسعه یافته و مشکل کمبود مواد غذایی پیش خواهد آمد (Karlik et al.,2003). از موارد بسیار مهم در بحث کیفیت خاک می‌تواند به شوری اشاره کرد. هرچند در مورد میزان مقاومت گل محمدی به شوری خاک مطالعات زیادی انجام نگرفته است اما به نظر می‌رسد این گیاه میزان شوری تا پنج دسی زیمنس بر متر را تحمل کند [نیکبخت و کافی به نقل از (دوازده امامی، 1382)]. علاوه بر موارد گفته شده میزان عناصر سنگین موجود در خاک مانند سرب، کادمیوم و امثال آن‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. مثلاً با افزودن کودهای فسفری مقداری کادمیوم نیز به‌طور ناخواسته و به‌صورت ناخالصی موجود در این کودها به خاک افزوده می‌گردد. در اینجا ذکر این نکته ضروری است که فلزات سنگین در اسانس تولیدی دیده نشده اما این عناصر باعث کاهش رشد گیاه می‌شوند. از طرفی چنانچه هدف استفاده خوراکی از گلبرگ‌های گل محمدی باشد به‌ هیچ‌وجه نباید در این‌گونه خاک‌ها کشت شوند.

کود دهی
تکامل گل‌های گل محمدی و به دست آوردن محصول با کیفیت بالا درگرو تغذیه متعادل گیاه است.گیاه گل محمدی جهت تولید محصول مناسب نیازمند تغذیه کامل تمام عناصر غذایی است. در کشور بلغارستان در هر هکتار گلستان گل محمدی 64 کیلوگرم نیتروژن، 7/8 کیلوگرم فسفر و 36 کیلوگرم پتاسیم به‌صورت سالانه مصرف می‌شود که در این شرایط تغذیه‌ای میزان ذخیره‌شده این عناصر در گل‌های مورد آزمایش به ترتیب 3، 34/0 و 1 درصد بیان شد(1987.Koseva et al). میزان عملکرد گل و اسانس تولیدی در گل محمدی با سطوح این سه عنصر در برگ‌ها و جوانه‌های تولیدی در طول مدت‌زمان تکامل جوانه‌ها ارتباط مستقیم دارد (Orlova,1984). مقدار این عناصر از مرحله تکامل جوانه تا مرحله گلدهی به ترتیب 35، 67 و 25 درصد کاهش پیدا می‌کند (Weiss,1997). مقدار مناسب نیتروژن نیتراتی، نیتروژن آمونیومی، فسفر و پتاسیم خاک در مزارع تولید گل محمدی به ترتیب 180-35، 20-صفر، 50-5 و 300-50 میلی‌گرم در کیلوگرم بیان‌شده است (Karlik et al.,  2003). برای تولید محصول مناسب و مخصوصاً در خاک‌های آهکی در هر هکتار 200 کیلوگرم نیتروژن به‌صورت تقسیطی و در دو نوبت و با فاصله 15 تا 20 روز اضافه می‌شود (Srivastava,1975).درمزارع گل محمدی هند در هنگام کاشت 100 تا 125 کیلوگرم در هکتار کود کامل حاوی 18، 32 و 16 درصد نیتروژن، فسفر و پتاسیم با خاک گودال مخلوط می‌کنند و تا سال سوم هرساله مقادیر 160 تا 200 کیلوگرم نیتروژن، 60 تا 90 کیلوگرم فسفر و 40 تا 60 کیلوگرم در هکتار پتاسیم به خاک افزوده می‌گردد؛ اما نکتهقابل‌توجه این است که تمام این عناصر به‌صورت تقسیطی و در طی چند نوبت باید با خاک مخلوط گردند. در تحقیقی که در دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران انجام شد مقدار مناسب نیتروژن مصرفی در هکتار در حدود 30 تا 60 کیلوگرم در هکتار بیان شد. به گفته این محققان بسته به هدف تولید گل محمدی می‌تواند این مقادیر متفاوت باشد به‌گونه‌ای که چنانچه هدف تولید گل‌درشت‌تر است می‌تواند از 60 کیلوگرم در هکتار نیتروژن استفاده نمود اما درصورتی‌که هدف استحصال گلاب است می‌تواند از مقادیر کمتر تا 30 کیلوگرم در هکتار استفاده نمود. در این تحقیق میزان توصیه‌شده نیتروژن 30 کیلوگرم در هکتار به‌صورت نیترات آمونیوم و 30 تا 60 کیلوگرم پتاسیم به‌صورت سولفات پتاسیم بیان شد.(دانش خواه و همکاران، 1386). درهرصورت باید به تأثیر منفی افزایش پتاسیم خاک برجذب سایر عناصر نیز توجه ویژه نمود. به‌صورت کلی میزان مورداستفاده پتاسیم و فسفر در مزارع گل محمدی به ترتیب 20 تا 50 کیلوگرم و 50 تا 90 کیلوگرمبیان‌شده است. در کنار عناصر پرمصرفی مانند نیتروژن، پتاسیم و فسفر باید عناصر کم‌مصرف را نیز مورد توجه قرار داد زیرا این عناصر نیز در فرایندهای مختلف گیاهان نقش بسیار حیاتی ایفا می‌کنند. مقدار مناسب این عناصر در خاک مزارع گل محمدی به ترتیب: بور 05/0 تا 5/0، آهن 3/0 تا 3، منگنز 2/0 تا 3، روی 30/0 تا 3، مس 001/0 تا 5/0 و مولیبدن01/0 تا 1/0 میلی‌گرم در کیلوگرم بیان‌شده است (Karlik  et  al.,  2003). استفاده مناسب از عناصر کم‌مصرف در موارد متعددی باعث بالا رفتن مقاومت گل محمدی به شرایط نامساعد محیطی شده است. هرچند که اطلاعات ذکرشده در بالا می‌تواند تا حد زیادی مثمر ثمر باشد اما باید قبل از هرگونه پیشنهادی مبنی بر توصیه برنامه‌های کود دهی مزارع گل محمدی آزمایش‌های تجزیه عناصر خاک و اندام‌های گیاهی انجام‌شده و بر اساس آن توصیه‌های کود دهی مزارع انجام پذیرد.

کود دامی
شاید کمتر موردی در اصلاح شرایط فیزیکی و میکروبی خاک به‌اندازه استفاده از کودهای دامی حیاتی باشد این کودها باعث افزایشظرفیت نگه‌داری آب، متعادل کردن PH خاک، جلوگیری از فشرده شدن بیش‌ازحد آن و افزایش قابلیت نگهداری عناصر غذایی و در اختیار قرار دادن این عناصر در دسترس ریشه گیاهان می‌شوند.به‌طورمعمول در کشت‌های سنتی گل محمدی در ایران در ماه اسفند در حدود 10 تن کود دامی را با خاک مزرعه گل محمدی مخلوط می‌کنند. در کشور هندوستان توصیه‌شده است که در سال اول در حدود 18 تا 20 تن کود دامی با خاک مزرعه مخلوط شود. در پژوهشی که در کاشان انجام شد بین مزارعی که از کود دامی استفاده‌شدهبود و مزارعی که از این کود استفاده‌نشده بود اختلاف چشمگیری مشاهده شد و در مزارعی که هرساله از 20 تن کود دامی استفاده شده بود میزان تولید گل به‌مراتب بالاتر بود (موسوی و فیضی، 1380). در اینجا باید به این نکته توجه نمود که کود دامی استفاده‌شده باید کاملاً پوسیده و عاری از هرگونه تخم حشرات و بذر علف‌های هرز باشد در غیر این صورت مشکل مبارزه با علف‌های هرز پیش خواهد آمد.

آبیاری
گل محمدی را به‌عنوان یکی از گیاهان مقاوم به شرایط کم‌آبیمی‌شناسند. در کشت‌های سنتی فاصله بین دو آبیاری 7 تا 20 روز متغیر است. کارشناسان توصیه می‌کنند که در دو سال اول استقرار گیاهان هر 12 تا 15 روز یک‌بار آبیاری انجام گیرد و پس‌ازآن در سال سوم می‌تواند تعداد آبیاری را کاهش داد. اولین آبیاری ازاسفند شروع‌شده و تا اواسط فصل پاییز ادامه پیدا می‌کند. حساس‌ترین مرحله گل محمدی در برابر کم‌آبی در طول زمان گلدهی آن‌ها است که در طول این مدت باید دوره آبیاری کاهش یابد و حداقل استرس آبی در این مرحله به وجود آید. استرس آبیدر این مرحله باعث کاهش اندازه گل‌های تولیدیو افت شدید کیفیت محصول خواهد شد. در تحقیقی که در کاشان انجام گرفت مناسب‌ترین تعداد آبیاری 5 بار به دست آمد. البته در این تحقیق کمترین تعداد آبیاری موردنیاز برای دستیابی به کیفیت قابل‌قبولمدنظربود (موسوی و فیضی، 1380). به‌هرحال باید تا حد امکان تلاش نمود که از یک‌سوحداقل تنش آبی ممکن به گیاهان واردشده و از طرفی نیز از هدر رفت آب تا حد امکان کاسته شود. در تحقیقی که به‌منظور مقایسه کارایی آبیاری قطره‌ای و آبیاری غرقابی در کاشان انجام شد گیاهانی که با سیستم آبیاری قطره‌ای آبیاری شده بودند علاوه بر مصرف آب کمتر دارای راندمان تولید بالاتری بودند. در این آزمایش میزان گل تازهبرداشت‌شده در سیستم آبیاری قطرهای در حدود 1290 کیلو در هکتار و عملکرد گیاهان آبیاری شده با سیستم غرقابی حدود 780 کیلوگرم ثبت‌شده و بعلاوه میزان اسانس به دست آمده در روش آبیاری غرقابی 29 گرم در هر 100 میلی‌گرم گلاب و در گیاهان تحت آبیاری قطره‌ای 6/64 میلی‌گرم به ازای هر 100 گرم گلاب به دستآمد (فیضی و همکاران، 1380). در انتخاب محل کشت گل محمدی باید دقت نمود که محلی انتخاب شود که حداقل میزان بارندگی آن 350 میلی‌متر در سال باشد. البته چنانچه مزرعه گل محمدی به‌صورت آبی باشد می‌تواند در مناطق دیگر که میزان بارنگی کمتری دارند نیز اقدام به کشت گل محمدی نمود. در موردانتخاب مناطق مناسب برای مزارعی که به‌صورت دیم بوده و آبیاری در آن‌ها انجام نمی‌گیرد باید دقت بیشتری نمود. در این‌گونه موارد نباید میزان بارندگی کمتر از 350 میلی‌متر در سال باشد.

آماده‌سازی خاک و کشت بوته‌ها
ابتدا در پاییز زمین به‌صورت عمیق شخم زده‌شده و در حدود 8 تا 10 تن در هر هکتار کود دامی پوسیده به خاک اضافه می‌گردد. بوته‌ها را می‌تواند دو فصل کشت نمود. اولین و مهم‌ترین زمان کشت در زمستان و پس از برطرف شدن سرمای زمستانه در اسفندماه است. در پاییز نیز می‌تواند اقدام به کشت نموده و به این صورت گیاهان کشت‌شدهیک‌فصل رشد به جلو میافتند. روش کشت گل محمدی به دو صورت جوی و پشته و کرتی است که وابسته به تجهیزات مورداستفاده از هرکدام از این روش‌هامی‌توان استفاده نمود. مناسب‌ترین فاصله کشتی که در اکثر منابع دیده می‌شود فاصله چهاردر سه (فاصله بین بوته‌ها سه متر و بین ردیف‌ها چهار متر) گزارش‌شده است. انتخاب فاصله مناسب وابستگی مستقیم با نوع و شدت هرس دارد به‌گونه‌ای که در کشور هندوستان از فاصله 5/1 در 5/1 استفاده‌شده اما هر ساله بوته‌ها را هرس می‌کنند. کشت متراکم باعث بروز مشکلاتی ازجمله دشواری عبور و مرور، کاهش نورگیری بوته‌ها و سایه‌اندازی آن‌ها بر روی یکدیگر می‌شود. اندازه چاله‌های کشت وابستگی مستقیم به جنس خاک داشته به صورتی که در خاک‌های عمیق و حاصلخیز لومی از گودال‌های 5/ در 5/ می‌تواند استفاده نمود درحالی‌که در مناطقی که خاک از کیفیت پایین‌تری برخوردار است عمق و اندازه گودال 60 در 60 و بیشتر در نظر گرفته می‌شود تا در سال‌های اولیه که درختچه تولید ریشه می‌کند اجازه افزایش حجم ریشه‌ها را به گیاه داده و گیاه به‌خوبی مستقر گردد. در هنگام کشت نیز مقدار 3 تا 4 کیلو کود دامی پوسیده با 20 تا 25 گرم کود کامل مخلوط شده و گیاه در این گودال کشت می‌گردد. البته در مناطقی که درجه قلیاییت خاک بالا است میتوان از گروه خاصی از باکتری‌هایتجزیه‌کننده گوگرد و یا باکتری‌هایآزادکننده فسفر که در بازار موجود هستند نیز جهت متعادلکردن PH و جذب فسفر کمک گرفت. قبل از کشت گیاهچه ها جهت کاهش خسارت موجودات خاکزی مضر باید آن‌ها را با سموم قارچ‌کش مانند کاپتان تیمار کرده و سپس اقدام به کشت آن‌ها نمود و در نهایت خاک سطحی گودال بر روی ریشه‌ها ریخته شده و آبیاری انجام می‌شود.

هرس گل محمدی
گل محمدی از گونه‌های بوته‌ای گل‌سرخیان بوده که در این‌گونه‌‎ها گل‌ها بر روی شاخه‌های تشکیل‌شده در فصل جاری به وجود می‌آیند. متأسفانه در بین کشاورزان و زارعین گل محمدی یک باور غلط رواج یافته که گل محمدی احتیاج چندانی به هرس نداشته و تنها باید اقدام به حذف شاخه‌های آلوده و یا بیمار این گیاه نمود. درصورتی‌که هرس مناسب در این گیاه تضمین‌ کننده محصول خوب و باکیفیت بالا است. در گیاهانی که هرس مناسب و سالانه در مورد آن‌ها انجام می‌گیرند نفوذ نور بیشتر بوده و به این دلیل سطح فتوسنتزی این گیاهان بالا رفته و درنهایت محصولی باکیفیت بالاتر تولید می‌شود. به‌علاوه در این‌گونه مزارع امکان عبور و مرور آسان نیز وجود داشته درصورتی‌که در مزارعی که هرس در آن‌ها انجام نمی‌شود علاوه بر کاهش کیفیت محصول به علت وجود پاجوش‌های فراوان و در هم رفتن شاخه‌ها برداشت محصول مشکل‌تر شده و تردد در این مزارع بسیار مشکل می‌شود. در مورد گل سرخ این‌گونه گفته می‌شود که هر عاملی که بتواند تولید شاخه‌های جدید را افزایش دهد می‌تواند باعث افزایش تولیدمحصول شود. در این گیاه چنانچه سرشاخه‌ها قطع شوند به علت ماهش غالبیت انتهایی جوانه انتهای ساقه جوانه‌های جانبی شروع به رشد کرده و درنتیجه تعداد بیشتری جوانه تولید می‌شود. زمان انجام هرس در اقلیم‌های مختلف متفاوت بوده اما عموماً بعد از رفع خطر سرمای زمستان و قبل از بیدار شدن جوانه‌ها انجام می‌گردد. بر ساس تحقیقات انجام‌گرفته توصیه می‌شود که هرساله 15 سانتیمتر از سرشاخه‌ها حذف شوند. به این صورت در تمام شاخه‌هایی که روی آن‌ها عمل هرس انجام‌شده است تعداد زیادی جوانه تحریک‌شده و این جوانه‌ها شاخه‌های جدید را تولید می‌کنند. نتایج آزمایش‌هایانجام‌شده حاکی از آن است که استفاده از این هرس باعث افزایش عملکرد و کیفیت اسانس تولیدی شده است. در گلستان‌های کشور ایران هیچ‌گونه هرسی انجام نمی‌شود و تنها هر 5 تا 6 سال یک‌بار اقدام به کف بری بوته‌هامی‌کنند. با انجام این کار عملاً گیاه تا دو تا سه سال آینده از چرخه تولید خارج می‌شود. با توجه به مطالب ذکرشده و نتایج منفی اقتصادی عدم استفاده صحیح از فنون هرس گل محمدی آشنا کردن کشاورزان با این روش هرس و آموزش آن‌ها ضرورت پیدا می‌کند.
برای تربیت نهال گل محمدی نیز می‌تواند گیاه تازه کشت‌شده را در سال اول سر برداری نمود. در سال دوم دو هرس انجام می‌شود یک‌ بار در اواسط تابستان و دیگری پیش از فرارسیدن سرمای زمستانه که اولین سر برداری از ارتفاع 50 و دومین سر برداری از ارتفاع 75 سانتیمتری انجام می‌گیرد؛ و در سال‌های بعد هرساله گیاهان از ارتفاع یک متری سر برداریمی‌شوند. در آزمایشی که در موردبررسیتأثیر ارتفاع سر برداری و ارتباط آن باکیفیت اسانس تولیدی گل رز انجام شد مشخص شد که از بین سه ارتفاع سر برداری 60، 90 و 120 سانتیمتر بهترین نتایج را گیاهان سر برداری شده در ارتفاع 90 سانتیمتری نشان دادند. در این گیاهان تمام شاخص‌های کیفی اندازه‌گیری شده نسبت به دو ارتفاع دیگر بالاتر بوده و به‌عنوان بهترین ارتفاع سر برداری گزارش شد (pal et all.,2014).

برداشت، اسانس گیری و خشک‌کردنگلبرگ‌ها و پس از برداشت آنها
 از سال سوم بعد از کشت نهال برداشت گل محمدی شروع‌شده و وابسته به تراکم کشت و نحوه نگهداری گیاه تا سال نهم نیز ادامه پیدا می‌کند. البتهدرروش کشت و پرورش سنتی که در ایران رواج دارد تا سال ششم برداشت ادامه یافته و به دلیل کاهش اندازه و کیفیت محصول تولیدی اقدام به کف بر کردن بوته‌هامی‌کنند. زمان برداشت گل محمدی بسته به ژنوتیپ کشت‌شده و اقلیم‌های مختلف متفاوت است؛ اما به‌صورت کلی میتوان گفت که در یک بازه زمانی بین اوایل اردیبهشت ماه شروع و تا اواخر خردادماه به طول می‌انجامد. عملیات برداشت توسط دست انجام‌گرفته و شاید پرهزینه‌ترین بخش کشت و کار گل محمدی نیز برداشت آن است. متوسط تولید در کشور ایران کمتر از دو تن در هکتار بوده در شرایطی که متوسط تولید کشور هندوستان 5/3 تا 5/4 تن گزارش‌شده است.

مواد مؤثره موجود در اسانس گل محمدی
اسانس گل محمدی شامل مجموعه‌ای از ترکیبات (95ترکیب) است که در 75/94 درصد از اسانس‌های گرفته شده دیده شده‌اند و به عقیده جلیلی هراوی و همکاران (2008) شامل: الکل‌های مونو ترپن بتا سیترونلول 26%؛ اکسیدها، اترها، آلدهیدها، ژرانیال، هیدروکربنها، ایکوسان 30% دوکوسان 14%، 1-مونودکان 7%(گل‌های به‌دست‌آمده در ایران) Jalali-Heravi et al 2008
الکل‌های مونوترپن اسانس شامل:سیترونلول 24 تا 43%، ژرانیول 2 تا 18% و ایزومر سیس نرول به میزان 7/0 تا 18% است (گل‌های به‌دست‌آمده از ترکیه) Bayrak&Akgu˝l 1994.
الکل‌های اسانس شامل: سیترونلول و نرول 24%، ژرانیول 21%، لینالول 21% برآورد شده است. (گل‌های به‌دست‌آمده از هند) Babu et al 2002.
بر اساس تحقیقات بابو و همکاران (2002)میزان عملکرد اسانس ارتباط زیادی با شرایط استخراج آن دارد. به گفته او اسانس های به دست آمده در فشار اتمسفر طبیعی از کیفیت بالاتری برخوردار بوده و بعلاوه میزان الکل‌های موجود در گلاب بالاتر از اسانس روغنی است.
مهمترین ترکیبات تولید کننده عطر گل محمدی شامل بتا داماسنون، بنتاآیونون و اکسید رز است. صرف نظر از مقدار بسیار پایین دو ترکیب بتا داماسنون، بنتاآیونون این ترکیبات به عنوان یکی از فاکتورهای کلیدی تعیین کیفیت اسانس تولید شده است.
بر اساس این نتایج پیشنهاد شده است که به جای اسانس از عصاره نیمه جامد کانکریت استفاده شود. در آزمایش انجام گرفته میزان مواد مؤثره موجود در کانکریت به ترتیب: سیترونلول 7/4% ، 2-فنیل اتانول 25%، ان-نونادکان 13%، هنیکوسانین 12% و ان تریکوسانین 7% به ثبت رسیده است Reverchon et al 1997.
از دیگر مواد موجود در اسانس می‌توان به مواد فنولی مانند اسید گالیک، فلاونوییدهایی مانند کوئرسیتین گلیکوزید(روتین، کورسیتین، میریستین، کمپفرول (Kumar et al 2008) و آنتوسیانین هایی مانند سیانیدین و5،3-دی گلوکوزید Velioglu&Mazza 1991 را نام برد.
در تحقیقی که در دانشگاه سلیمان دمیرل در سال 2002 انجام شد تأثیر زمان برداشت، مدت زمان مرحله تخمیر و استفاده از ماده towin 20 به عنوان ماده خیس‌کننده برکیفیت فراورده گل موردبررسی قرار گرفت. گل‌ها در ساعت 8 تا 10 صبح چیده شدند، زمان برداشت گل‌ها در 24 می، یک، هشت و 15 جون انتخاب شد. جهت تأثیر زمان برداشت گل‌ها فوراً پس از برداشت مورد آنالیز شیمیایی قرار گرفتند (آزمایش یک)، در آزمایش دوم جهت بررسی مدت زمان تخمیر بر فراورده تولیدی اسانس و مواد تشکیل‌دهنده آن گل‌های برداشت شده در 24 می تحت تیمار صفر،12، 24 و 36 ساعت تخمیر قرار داده شدند. برای عمال تخمیر گل‌ها دربسته‌های دربسته ای در دمای 25 درجه قرار داده شدند. تأثیرغلظت‌های مختلف صفر، 1000، 2500 و 50000 towin 20 در کیفیت اسانس تولیدی موردبررسی قرار گرفت. پنج ترکیب مهم این اسانس یعنی سیترونلول، ژرانیول، نرول، لینالول و فنیل اتیل الکل توسط کروماتوگرافی گازی مورد آنالیز قرار گرفت. نتایج به دست آمده نشان داد که بیشترین میزان اسانس به دست آمده در گل‌های برداشت شده در 24 می به میزان 040/0درصد به دست آمد. در این آزمایش مشخص شد که با افزایش دما در برداشت‌های بعدی میزان تولید اسانس به صورت نزولی کاهش می‌یابد. با فاصله گرفتن از زمان برداشت در 24 می مقدار 3 ماده مذکور به جز سیترونلول به‌صورت نزولی کاهش یافته اما میزان سیترونلول به صورت تصاعدی افزایش پیدا کرد. مقدار لینالول نیز بدون تغییر باقی ماند. شاخص کیفیت اسانس رز یعنی میزان سیترونلول به ژرانیول با افزایش زمان از برداشت 24 می افزایش یافت. بهترین میزان ثبت شده در 30/1 تا 25/1 است. در این آزمایش بالاترین میزان این نسبت در گل‌های برداشت شده در گل‌های 8 جون به دست آمد. در این آزمایش میزان اسانس گل‌هایی که به صورت تازه و بدون انجام تخمیر اسانس گیری شده بودند بیشتر بود. با افزایش مدت زمان تخمیر میزان اسانس به صورت زیر کاهش پیدا کرد. 035/0، 030/0، 027/0 و 025/0 در زمان صفر، 12، 24 و 36 ساعت. فرایند تخمیر در میزان مواد مؤثره نیز مؤثر بود و بالاترین تغییر در مورد سیترونلول و ژرانیول مشاهده شد. با افزایش مدت زمان تخمیر میزان سیترونلول افزایش یافته و میزان ژرانیول کاهش پیدا می‌کند. در آزمایش سوم نیز تأثیر افزودن توین 20 معنی‌دار بوده و بالاترین میزان اسانس به دست آمده در تیمار 2500 میلی‌گرم در لیتر این ماده مشاهده شد. علت اصلی این موضوع تأثیر این ماده در کاهش کشش سطحی روغن‌های موجود در تریکورم ها بیان شده است. در این آزمایش توین 20 اثر سویی بر مواد موثره اسانس نداشته و می‎توان از این ماده در افزایش اسانس اسفاده نمود. درنهایت مشخص شد که دادن تخمیر کوتاه مدت برای رسیدن به میران دلخواه سیترونلول 35% ضروری بوده و بدون انجام آن میزان این ماده در حد قابل قبول نخواهد بود.
آزمایش دیگری جهت بررسیتأثیرزمان برداشت در طول روز و برداشت در مراحل مختلف توسعه گلبر کیفیت اسانس و تولیدیانجام گرفت ابتدا پروسه تکامل گلبه هشت مرحله نموی تقسیم شد (شکل 1 تا 8).در هر مرحله میزان اسانس به دست آمده و مواد موجود در اسانس توسط روش گاز کروماتوگرافی مورد آنالیز قرار گرفت. داده‌های حاصل از گاز کروماتوگرافی نشان داد که مرحله برداشت بر میزان و کیفیت اسانس تولیدشدهتأثیر قابل‎توجهیداشته است به صورتی که در شکل زیر نیز مشاهده می‌شود میزان دو ماده مهم سیترونلول (1) و ژرانیول در برداشت گل‌های مرحله 3 بسیار پایین بوده اما در گل‌هایبرداشت‌شده در مرحله 5 میزان تولید این دو ماده به‌صورتقابل‌توجهی افزایش پیدا می‎کند. (شکل 1-a). به همین صورت تأثیر زمان برداشت در طول روز نیز بر کیفیت اسانس تولیدی معنی‌دار بوده و با فاصله گرفتن زمان برداشت از ساعت 10 صبح به 4 بعدازظهر مقدار تولید دو ماده مذکور به‌سرعت کاهش می‌یابد (شکل1b).






شکل 1: تأثیر زمان برداشت در طول روز و مرحله تکاملی گل بر برخی مواد مؤثره گل محمدی. شکل حاصل از تجزیه اسانس توسط روش کروماتوگرافی گازی(a) اثر مرحله برداشت در مراحل 3 و 5 نمو گل و ((bتأثیر زمان برداشت در ساعات مختلف یک روز. مواد مؤثره 1، 2، 3، 4، 5 و 6 به ترتیب: سیترونلول، ژرانیول، فنیل اتیل الکل، هنیکوسانین، نونادکان و هپتادکان

شکل 2: تقسیم‌بندی مراحل نموی به 8 مرحله
  شکل 2: تقسیم‌بندی مراحل نموی به 8 مرحله

نتایج به‌دست‌آمده نشان داد که زمان برداشت و مرحله نموی گل‌ها بر تعداد ترکیبات شناخته‌شده اثر مستقیم داشته به صورتی که بالاترین تعداد مواد شناخته‌شده در مرحله 5، 6 و 7 نموی به دست آمد.

  شکل 3: تعداد ترکیبات شناخته‌شده توسط کروماتوگرافی گازی در (a) مراحل مختلف برداشت گل و (b) ساعات متفاوت برداشت در طول روز

با توجه به نتایج به‌دست‌آمده میتوان گفت که برای تولید اسانس با کیفیت (میزان بالای اوژنول) باید گل‌ها در مرحله 5 نموی و در ساعات8 تا 10 صبح جمع‌آوری شوند.
درصورتی‌که گلبرگ‌ها جهت استفاده به‌عنوان گل خشک برداشت شوند باید به این نکته توجه نمود که روش خشک‌کردن مورداستفاده در کیفیت گلبرگ‌های خشک ‌شده تأثیر مستقیم خواهد گذاشت. بر اساس گزارش‌های موجود از بین سه روش خشک‌کردن، در آفتاب، در سایه‌خشک کردن ،توسط آون ،روش خشک‌کردن گلبرگ‌ها در سایه کیفیت قابل‌قبول‌تری را نشان داده است (احمدی و همکاران، 1387).
در مطالعه‌ای تأثیر انبارداری در دمای پایین گل محمدی مورد بررسی قرار گرفت. در این آزمایش گل‌های برداشت شده در دمای صفر درجه سانتی‌گراد با چهار روش نگهداری در کیسه‌های پلاستیکی و نوارهای کشی،کیسه تجاری Xtend، کیسه‌های هوشمند و کیسه‌های پلی‌اتیلنی به مدت 60 روز نگهداری شدند. در طول مدت نگهداری تغییرات اکسیژن و دی‌اکسید کربن موجود در بسته‎ها، کاهش وزن گل‌ها،  تغییر رنگ گلبرگ‌ها و خواص مربوط به اسانس اندازه‌گیری شد. در این آزمایش مشخص شد که نوع نگهداری گل‌ها تأثیر مستقیمی بر کاهش وزن آن‌ها دارد. از بین 4 روش مورد آزمایش، نگهداری در کیسه‌های پلی‌اتیلنی کمترین کاهش وزن به میزان (69/1 درصد)را از خود نشان دادند. و بالاترین کاهش وزن مشاهده‌شده نیز در کیسه‌های Xtend  و به میزان 08/10 درصد مشاهده شد. میزان کاهش وزن مشاهده‌شده در چهار روش نگهداری به ترتیب 3/91،7/57، 0/80 و 3/64 درصد برای نگهداری در کیسه‌های پلاستیکی و نوارهای کشی،کیسه تجاری Xtend، کیسه‌های هوشمند و کیسه‌های پلی‌اتیلنی به ثبت رسید. تأثیر این آزمایش بر ترکیبات موجود در اسانس نیز معنی‌دار بوده به صورتی که میزان بیشترین ترکیب موجود در اسانس یعنی سیترونلول پس از 10 روز در تمام روش‌های انباری به کار گرفته‌شده نسبت به شاهد افزایش پیدا کرد این در حالی بود که میزان نرول و ژرانیول نسبت به شاهد کاهش یافته و همچنین میزان نونادکان، هنیکوسیانین و ایکوسان بالاتر بود. به صورت کلی در این آزمایش مشخص شد که تا حد زیادی می‌توان توسط این روش‌ها از تلفات  اسانس و کاهش وزن گل‌ها کاست و در مناطقی که کارخانه گلاب‌گیری در دسترس نبوده و یا به کارخانه‌های موجود با حجم عظیمی ازگل‌های برداشت‌شده در طی مدت‌زمان اندکی مواجه هستند می‌توان از این روش‌های نگهداری با استفاده نمود.

کنترل آلودگی درونی در کشت بافت
پس  از کشت ریز نمونه‌های گیاهی در شرایط درون شیشه‌ای و محیط کشت مصنوعی به علت فراهم شدن عناصر غذایی برای رشد میکروارگانیسم‌ها، این موجودات ریز به سرعت رشد کرده و محیط کشت را آلوده می‌سازند. آلودگی‌های درونی که عمدتاً شامل باکتری‌ها و مخمّر ها می شود بعد از گذشت چند روز از کشت خود را نشان می دهند. منبع آلودگی درونی از خود ماده ی گیاهی مادری است و به ندرت از شرایط بیرونی و ظروف کشت حاصل می شود. کنترل آلودگی درونی معمولا مشکل است زیرا منبع آلودگی خود ریزنمونه است که این آلودگی ها با گیاه منتقل می شوند و با بازکشتهای متوالی نیز همراه گیاه هستند. روشهای متفاوتی را به منظور کنترل باکتری در کشت بافت به کار می برند که شامل استفاده از انتی بیوتیک ها، ترکیبات نانو، کلرید جیوه و بازکشت های متوالی هستند. در زیر به طور خلاصه هر یک از روشهای ذکر شده شرح داده می شوند.

استفاده از انتی بیوتیک ها
آنتی بیوتیک ها به موادی گفته می شود که توسط برخی از میکروارگانیزم ها تولید می شوند و می توانند رشد سایر میکروارگانیزم ها را مختل سازند و انها را از بین ببرند. امروزه به مواد مصنوعی که توسط انسان در این جهت ساخته می شود نیز آنتی بیوتیک می گویند.
انواع مختلفی از آنتی بیوتیک ها در کشت بافت گیاهی استفاده می شود. 1- پنی سیلین ها که این نوع از انتی بیوتیک ها از تولید دیواره ی سلولی باکتری جلوگیری می کنند. پنی سیلین ها شامل : آموکسی سیلین سدیم، آمپی سیلین سدیم، کاربنیسیلیم دی سدیم و سفالو سپورین ها  و .. می باشند.
2- آنتی بیوتیک های که بر غشا باکتری ها اثر گذاشته و باعث تراوش مواد درون انها به بیرون می شوند از این نوع از باکتری ها می توان به کولیستن سولفات، پلی میکسین سولفات ، نیستاتین و .. اشاره کرد.
3- آنتی بیوتیک های که از سنتز پروتین در باکتری جلوگیری می کنند  و در نهایت موجب مرگ انها می شوند مانند آنتی بیوتیک های آمینو گلیکوزیدی
از جمله آنتی بیوتیک های پر مصرف در کشت بافت کاربنسیلین است که بیشتر بر روی رشد باکتری های گرم منفی موثر است. سفوتاکسیم که در آب به راحتی حل می شود  و به میزان 300 تا 500 میلی گرم در لیتر استفاده می شود. نیستاتین یک انتی بیوتیک ضد قارچ است که ابتدا بایستی در دی متیل سولفوکساید ان را حل کرد که به میزان 500 میلی گرم بر لیتر از ان استفاده می شود.
جنتامایسن که یک انتی بیوتیک معمول در کشت بافت است که به دلایل زیر از اهمیت زیادی برخوردار است در دامنه ی گسترده ای از pH می تواند پایدار باقی بماند.
مقاوم به حرارت و قابل اتوکلاو است.
بسیاری از باکتری ها را می تواند کنترل کند و برای کشت های سلولی سمیت ایجاد نمی کند.
افزودن انتی بیوتیک ها به محیط کشت باعث بروز مشکلاتی نیز میشود از جمله اینکه اگر کمتر از غلظت مناسب استفاده شود اثر چندانی ندارد و اگر بیشتر هم اضافه شود موجب سمیت برای ریزنمونه ها می شود. همچنین از جذب مواد غذایی توسط گیاه جلوگیری می کند.
از انتی بیوتیک ها نمی توان برای کنترل آلودگی سطحی استفاده کرد. زیرا نمی توانند به تنهایی همه ی عوامل بیماری زا را کنترل کنند و معمولا در این روش احتمال کنترل الودگی کم است. اما اگر پس از ضد عفونی با سایر مواد استریل کننده ریزنمونه ها با انتی بیوتیک شستشو داد می توانند تا حدودی الودگی باکتری را کنترل کنند.

استفاده از ترکیبات نانو
به‌طورکلی نتایج حاصل از به کار بردن نانو نقره در محیط کشت نشان می‌دهد این ترکیب در کاهش آلودگی‌های باکتریایی نقش مهمی دارد. غوطه‌ور کردن ریز نمونه‌های کاج مطبق در غلظت 200 میلی‌گرم بر لیتر نانو نقره در کاهش آلودگی باکتریایی نقش زیادی را دارد ولی بر روی آلودگی قارچی تأثیری ندارد. اضافه کردن نانو نقره به میزان 4 میلی‌گرم بر لیتر به محیط کشت زیتون موجب کنترل شدید آلودگی‌ها درونی شده و هیچ‌گونه تاثیر منفی بر ریز نمونه‌ها نداشت (Rostami and Shahsavar.,2009). از ترکیب نانو نقره به‌منظور کاهش آلودگی‌های درونی و افزایش میزان باز زایی در کشت درون شیشه‌ای چغندر استفاده شد (روزبه و همکاران، 1389). استفاده از نانوذره‌های نقره سیلیکات در کنترل آلودگی‌های درونی گیاهان نقش بسیار مهمی را دارد (Park et al.,2006). در کشت بافت ریز نمونه های رز هیبرید، نانو نقره هم به محیط کشت اضافه شد و هم ریزنمونه ها با نانو نقره شستشو داده شدند. غلظت 100 میلی گرم بر لیتر نانونقره که به محیط کشت اضافه شد بهترین نتیجه را برای کنترل باکتری نشان داد و غلظت 200 میلی گرم بر لیتر بهترین غلظت برای شستشو ریزنمونه ها را داشت. استفاده از غلظت ها بالاتر موجب کاهش در رشد نوساقه ها می شود و همچنین نانو نقره نقشی در کنترل آلودگی قارچی ندارد(shokri et al,2013). در کشت گل محمدی غلظت 50 میلی گرم بر لیتر به طور متوسط دارای بیشترین تاثیر در کنترل باکتری بود . نتایج نشان داد که پاسخ به غلظت های مختلف نانو نقره به ژنوتیپ بستگی زیادی دارد.

مکانسیم کنترل آلودگی توسط نانو نقره
یکی از مکانیسم‌های ضدعفونی نانو نقره مکانیسم کاتالیستی و تولید اکسیژن فعال است. بدین‌صورت که نانو نقره به‌صورت یک پیل شیمیایی عمل کرده و با اکسید کردن اتم اکسیژن تولید O2- و با هیدرولیز آب موجب تولید OH- می‌کند که هر دو از مهم‌ترین عوامل ضد میکروبی می‌باشند. در مکانیسم یونی، یون Ag+ به‌تدریج از نانو نقره جداشده و موجب تبدیل باندهای SH به باندهای Sag در جداره بدنه میکروارگانیسم‌ها می‌شود که این عمل خود موجب از بین رفتن عوامل بیماری‌زا می‌شود. همچنین ذرات نانو نقره با اکسید کردن میکروارگانیسم‌ها، اختلال در تنفس میکروب‌ها و شکستن مولکول‌های سولفور در میکروب‌ها موجب اکسید شدن و از بین رفتن میکروب‌ها و ویروس‌ها می‌شود.

کلرید جیوه

از کلرید جیوه به‌منظور ضدعفونی ریز نمونه‌ها توسط محققان زیادی استفاده‌شده است. اگرچه نسبت به هیپوکلریت سدیم در پژوهش‌ها کمتر استفاده می‌شود ولی دارای اثرات ضدعفونی‌کنندگی بیشتری می باشد. برای کنترل باکتری در کشت ریزنمونه های گل محمدی از غلظت‌های 1/0 و 2/0 درصد کلرید جیوه در زمان‌های 3 و 4 دقیقه استفاده شد. کلرید جیوه توانسته به‌طور موثری آلودگی‌های باکتریایی را کنترل کند، اگرچه در غلظت و زمان بالاتر موجب سوختگی انتهایی ریز نمونه‌ها و جوانه‌ها شد که این خود تاخیر درباز شدن جوانه‌ها و جذب را در پی داشت. محققان بسیاری از 1/0 کلرید جیوه به مدت 5 تا 7 دقیقه به‌منظور ضدعفونی سطحی ریز نمونه‌ها استفاده کرده‌اند (;Rout et al.,1989 Skirvin et al.,1990). در پژوهشی که در سال 2013 انجام پذیرفت به‌منظور ضدعفونی ریز نمونه‌های R. damascena از کلرید جیوه 1/0 درصد به مدت 5 دقیقه استفاده شد (Alsemaan.,2013). در پژوهشی که بر روی کشت درون شیشه‌ای سه ژنوتیپ گل‌محمدی انجام گرفت، از مرکوریک اسید 1/. درصد به مدت 5 دقیقه برای استریل ریز نمونه‌ها استفاده شد (عصاره و همکاران، 1386). به‌منظور ضدعفونی کردن ریز نمونه‌های ژنوتیپ کازانلیک از مرکوریک اسید 1/. درصد به مدت 5 دقیقه استفاده کردند (Kornova et al.,2000). در پژوهشی به‌منظور تولید کالوس از برگ‌های R. damascena از 04/0 درصد کلرید جیوه جهت ضدعفونی سطحی ریز نمونه‌ها استفاده شد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که در بیشتر پژوهش‌ها از غلظت 1/0 درصد کلرید جیوه استفاده‌شده است که می‌تواند به علت جلوگیری از سوختگی ریز نمونه باشد.

بازکشت های متوالی
الودگی باکتریای را می توان با بازکشتهای متوالی و سریع تا حدودی کنترل کرد. پس از کشت ریزنمونه ها در محیط کشت، بلافاصله پس از ظهور علائم باکتری ریزنمونه ها را خارج و انتهای ریزنمونه را بازقطع کرده و در محیط کشت جدید منتقل می کنیم. این عمل را تا چندین مرحله تا کاهش علائم ادامه می دهیم. اگرچه روشهای زیادی را برای کنترل الودگی باکتری معرفی کرده اند ولی بهترین روش پیشگیری از الودگی گیاه مادری است. یعنی با کنترل شرایط می توان گیاهان سالمی را داشت که بدون نیاز به تیمارهای برای کنترل الودگی ریزنمونه های سالمی را استفاده کرد.
استفاده از 125 تا 250 میکرو گرم بر لیتر روغن استخراج شده از درخت سرخدار در کشت بافت موجب کنترل آلودگی باکتری زانتوموناس تا حدود زیادی شد.
همچنین استفاده از ریزنمونه های تک جوانه ای در کشت بافت رز در مقایسه با انهای که چند جوانه دارند، الودگی باکتری کمتری را نشان می دهند. هرچند ریزنمونه های چند جوانه  میزان پرآوری بیشتری را داشتند.
د ر آزمایشی تاثیر 28 نوع آنتی بیوتیک شناخته شده (جدول زیر)  بر کاهش رشد باکتریهای گرم منفی وگرم مثبت موجود در کشت بافت گیاهان مورد بررسی قرار گرفت . این آنتی بیوتیکها به صورت جداگانه و در ترکیب با هم به کار برده شدند و در نهایت مشخص شد ترکیب ایمیپنم و آمپی سیلین و همچنین ایمیپنم و پنی سیلین جی به نسبت 5/5 میلی گرم درلیتر بیشترین تاثیر را در کاهش میزان آلودگی داشته اند . در این آزمایش تاثیر سویی در کاهش رشد گیاهان مشا هده نگردید. با عقیده این محققان میتوان از این آنتی بیوتیکها به صورت تجاری در جلوگیری از بروز مشکلات مربوط به آنتی بیوتیکها با موفقیت استفاده کرد.



منابع

احمدی، ک؛ ف. سفید کن و م.ح. عصاره. تأثیر روش‌های مختلف خشک‌کردن بر کیفیت و کمیت اسانس سه ژنوتیپ گل محمدی. تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران.1387.24(2):176
دانشخواه، م؛و. کافی و ع. نیکبخت. سطوح مختلف نيتروژن و پتاسيم بر شاخص‌های عملکرد گل و اسانس گل محمدي بر زککاشان.علوم و فنون باغبانی ایران.1386.8(2)3-90
طبایی عقدایی ،فرهنگیان،جعفری،رضایی. مطالعه تنوع موجود در صفات مورفولوژیکی ژنوتیپهای گل‌محمدی جمع‌آوری‌شده از شش استان مرکزی کشور،.فصلنامه پژوهشی تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران. جلد247.233.2.21
موسوی،ا.و م.فیضی. تأثیر کود آلی و شیمیایی ازته و تعداد آبیاری برعملکرد کمی و کیفی گل محمدی. گزارش تحقیقاتی مرکز تحقیقاتی کشاورزی اصفهان
نیکبخت، ع و م. کافی، گل محمدی ایران.1389.انتشارات جهاد دانشگاهی واحد صنعتی همدان
 
 
 

جای جای ایران را به گل نشاندیم

 

استان خراسان جنوبی -شهرستان بیرجند – آقای سید مهدی موسوی نسب

 

 



استان زنجان-حسینیه اعظم زنجان-موسسه مصباح

 

 

 


استان مرکزی- شهرستان خمین – ولی الله کوچکی

 
 

 

 


استان چهارمحال و بختیاری – فارسان – چلیچه – سیامک نوروزی

 
 


آقای سیامک نوروزی – تولیدکننده ی نمونه ی کشوری در سال ۱۳۹۵
 

 


 

استان اصفهان – شهرستان تیران و کرون -مهدی عطایی

 

 

 

 

 

استان چهارمحال و بختیاری – فرخ شهر – محسن بنیادی

 

 

 

 
 
استان لرستان – اداره کل امور عشایری استان لرستان – اسفندیار حسنی مقدم و سعید کریمی


 





استان سیستان و بلوچستان – زابل- بخش مرکزی – روستای نهور – جناب آقای علی آزاد









استان سیستان و بلوچستان-شهرستان میرجاوه -بخش لادیز روستای سیاه جنگل مزرعه گل محمدی و گلاب گیری حاج یحیی ریگی